ความสำคัญของนิติศาสตร์อิสลาม

เป็นที่ประจักษ์ชัดว่า  นิติศาสตร์อิสลาม(วิชาฟิกห์)  เป็นหนึ่งจากศาสตร์แขนงต่างๆ  ของอิสลามที่มีความสำคัญและทรงเกียรติเป็นอย่างยิ่ง
และการบ่งชี้ให้ตระหนักถึงความสำคัญต่อสิ่งดังกล่าว  ก็ถือเพียงพอด้วยคำตรัสของอัลเลาะฮ์(ซ.บ.)  ที่ว่า

“และบรรดาศรัทธาชนทั้งหลายไม่บังควรที่จะออก(ไปสู่สมรภูมิรบ) พร้อมกันทั้งหมด  ดังนั้น
ไฉนเล่าจึงไม่ให้แต่ละกลุ่มย่อยจากพวกเขาทั้งหมดออกไป(สมรภูมิ) เพื่อ (พวกที่เหลือ)  จะได้ศึกษาให้เข้าใจในเรื่องศาสนา
และเพื่อพวกนี้จะได้ชี้แจงแก่พวกพ้องของเขา(ที่ออกไปสมรภูมิ) เมื่อพวกเขากลับมายังพวกตน 
เพื่อพวกเขาจะได้สังวรตน(ในบัญญัติของอัลเลาะฮ์)” อัตเตาบะฮ์  122

และพระองค์ทรงตรัสว่า

“อัลเลาะฮ์ทรงยืนยันว่า อันที่จริงพระองค์นั้น ไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากพระองค์ และ(ได้ยืนยันเช่นนั้น) โดยมะลาอิกะฮ์และบรรดาผู้ทรงความรู้ทั้งหลาย  โดยยืนยันอยู่กับความเที่ยงธรรม  แน่นอนที่สุดไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากพระองค์ผู้ทรงอำนาจยิ่ง  อีกทั้งทรงปรีชายิ่ง”  อาละอิมรอน 18

ท่านอิมาม อัล-ฆอซาลลีย์  กล่าวว่า “ดังนั้น ท่านโปรดพิจารณาว่า  อย่างไรเล่าที่อัลเลาะฮ์ทรงเริ่มกล่าวยืนยันด้วยกับพระองค์เองเป็นอันดับแรก และรองลงมา คือ บรรดามะลาอิกะฮ์  และกล่าวยืนยันอันดับสามด้วยกับบรรดาผู้มีความรู้  เพราะฉะนั้น  ท่านจงตอบรับ  เกียรติภูมิ  ความเลอเลิศ  ความโดดเด่น  และความสลักสำคัญเหล่านี้เถิด”  ดู  หนังสือ  เอี๊ยะหฺยาอ์ อุลูมิดดีน  เล่ม 1 หน้า 4

พระองค์ทรงตรัสเช่นกันว่า

“โอ้ บรรดาผู้ศรัทธาทั้งหลาย  เมื่อมีผู้กล่าวแก่พวกเขาว่า  “พวกท่านจงขยายที่นั่ง(ของพวกท่านให้กับคนอื่นเข้ามานั่งด้วย) “ดังนั้น  พวกเจ้าก็จงขยาย(ที่นั่งเถิดแล้วอัลเลาะฮ์จักทรงขยายแก่พวกเจ้า(ให้กว้างขวาง) และเมื่อมีผู้พูดว่า “พวกท่านจงลุกขึ้นเถิด  แน่นอนอัลเลาะฮ์ทรงยกย่องบรรดาผู้ศรัทธาจากพวกเจ้าและบรรดาผู้ได้รับความรอบรู้กับหลายฐานันดร  และอัลเลาะฮ์ทรงตระหนักยิ่ง  ในสิ่งที่พวกเจ้าประพฤติ”   อัล-มุญาดะละฮ์  11

ท่าน อัล-บุคคอรีย์  ได้รายงานจากท่านมุอาวิยะฮ์ว่า  ท่านร่อซูลุลเลาะฮ์(ซ.ล.) กล่าวว่า

“ผู้ใดที่อัลเลาะฮ์ทรงประสงค์ความดีให้แก่เขา  แน่นอน  พระองค์จะทรงให้เขามีความเข้าใจในเรื่องของศาสนา” 

ท่าน  อัตติรมีซีย์และท่านอบูดาวูด  ได้รายงานด้วยสายสืบที่ซอฮิหฺ  จากท่านอบี อุมามะฮ์  อัลบาฮิลีย์  ว่า  “ได้ถูกเอ่ยขึ้นแก่ท่านร่อซูลุลเลาะฮ์(ซ.ล.)  เกี่ยวกับบุรุษสองประเภท  คือคนหนึ่งเป็นนักอิบาดะฮ์  และอีกคนหนึ่งเป็นผู้มีความรู้   แล้วท่านร่อซูลุลเลาะฮ์(ซ.ล.) กล่าวว่า  ผู้มีความรู้ย่อมประเสริฐเหนือกว่าผู้ทำอิบาดะฮ์  เปรียบดั่งความประเสริฐของฉันเหนือกว่าผู้ต่ำต้อยจากพวกท่าน  หลังจากนั้น  ท่านร่อซูลุลเลาะฮ์กล่าวอีกว่า  แท้จริง  อัลเลาะฮ์  มาลาอิกะฮ์ของพระองค์  ผู้ที่อยู่ในฟากฟ้าและแผ่นดิน  แม้กระทั่งมดที่อยู่ในรังและหมู่ปลาในท้องทะเล  ก็จะประสาทรพรให้แก่ผู้ที่สั่งสอนบรรดามนุษย์ในเรื่องความดีงาม” 

ท่านอัล-ค่อฏีบ  อัล-บุฆดาดีย์  ได้กล่าวรายงานจากท่าน  อุมัร บิน อับดุลอะซีซ  ว่า “ผู้ใดที่ปฏิบัติบนพื้นฐานที่ปราศจากความรู้  แน่นอน  ความเสียหายย่อมมากกว่าประโยชน์”  ดู  หนังสือ  อัล-ฟะกีฮ์ วะ อัล-มุตะฟักกิฮ์  เล่ม 1 หน้า  109

ความต้องการยังนิติศาสตร์อิสลาม

ไม่ว่าจะเป็นช่วงเวลาอดีต  ปัจจุบัน  และอนาคต  บรรดามนุษย์นั้น  จะไม่ต้องการสิ่งใดที่เราจะเปรียบเหมือนเทียบเท่ากับความต้องการไปยังนิติศาสตร์อิสลาม  เนื่องจากว่ามันมีบทบาทและสัมผัสกับทุกแง่มุมต่างๆ  ในการดำเนินชีวิต  ด้วยเหตุนี้   นักปราชญ์นิติศาสตร์อิสลามจึงมีตำแหน่งที่สำคัญและฐานันดรที่สูงส่ง  บรรดานักปราชญ์นิติศาสตร์อิสลามระดับแนวหน้า  ได้เอาใจใส่นิติศาสตร์อิสลามก่อนวิชาหะดิษ  ยิ่งไปกว่านั้น  พวกเขาจะให้ความสำคัญในการรายงานหะดิษของนักปราชญ์นิติศาสตร์  ที่รายงานจากนักปราชญ์นิติศาสตร์  ก่อนการรายงานของนักปราชญ์หะดิษ  ที่รายงานจากนักปราชญ์หะดิษ

ท่านอิมาม  อัรรอมะฮุรมุซีย์  ได้กล่าวไว้ในหนังสือ  อัลมุหัดดิษ  อัลฟาซิล  หน้า 238  ว่า 

“รายงานจากท่าน  วะเกี๊ยะอฺ บิน ญัรรอห์  ผู้เป็นอาจารย์ของท่านอิมาม  อัชชาฟิอีย์  ซึ่งเขาได้กล่าวแก่บรรดาสานุศิษย์ว่า  การรายงานของ  อัล-อะอฺมัช  จาก  อบีวาอิล  จาก  อับดุลลอฮ์(อิบนุมัสอูด)  เป็นที่รักยิ่งสำหรับพวกท่าน  หรือว่า การรายงานของท่าน  ซุฟยาน (อัษเษารีย์)  จาก  มันซูร  จาก  อิบรอฮีม  จาก  อัลก่อมะฮ์  จาก  อับดุลเลาะฮ์(อิบนุมัสอูด) ??”  พวกเรากล่าวตอบว่า “การรายงานของ  อัล-อะมัช  จาก อบีวาอิล  ย่อมใกล้กว่า”  แล้วท่านอัล-วาเกี๊ยะอฺ  กล่าวว่า “อัล-อะมัชคืออาจารย์(นักหะดิษ)  และอบู  วาอิล  ก็คืออาจารย์(นักหะดิษ)  แต่การรายงานของท่าน  ซุฟยาน   จาก  มันซูร  จาก  อิบรอฮีม  จาก  อัลก่อมะฮ์  จาก  ท่านอับดุลเลาะฮ์(อิบนุมัสอูด) นั้น  คือการรายงานของนักปราชญ์นิติศาสตร์  จาก  นักปราชญ์นิติศาสตร์  จาก  นักปราชญ์นิติศาสตร์  จาก  นักปราชญ์นิติศาสตร์” 

ดังนั้น  ท่านโปรดจงพิจารณาคำกล่าวของท่าน อัล-วะเกี๊ยะอฺ บิน อัลญัรรอหฺ  ซึ่งท่านถือว่า  สายโซ่จากการรายงานของบรรดานักปราชญ์นิติศาสตร์ย่อมเหนือกว่าสายโซ่การรายงานของนักปราชญ์ที่ไม่ชำนาญในด้านนิติศาสตร์  ถึงแม้ว่าพวกเขาจะเป็นนักปราชญ์ในวิชาหะดิษก็ตาม

ส่วนหนึ่งจากความบกพร่องอย่างชัดเจน  ก็คือ  มีผู้คนมากมายที่ทำการอันไร้สาระในเชิงวิชาการ  โดยแอบอ้างชวนเชื่อว่าอยู่ภายใต้เอกลักษณ์  ความโดดเด่นในการเจริญรอยตามและให้ความสำคัญกับซุนนะฮ์  แต่ท่านจะเห็นว่า  เขาผู้นั้นขาดความเข้าใจและปราศจากความรู้ในสภาพที่เขาได้ทำการศึกษาบรรดาตำราหะดิษเป็นอันดับแรก  เช่น  หนังสือซอฮิหฺอัลบุคอรีย์  ซอฮิหฺมุสลิม  หรือสุนันอบีดาวูด  หลังจากนั้น  เขาก็ยึดตำราหะดิษมาเป็นข้ออ้างอิงในการฟัตวาไขปัญหาศาสนาและตัดสินฮุกุ่มต่างๆ  ออกมา  ทั้งที่ผู้ต่ำต้อยก็ทราบดีว่า  คุณสมบัติของการฟัตวาไขปัญหาศาสนานั้น  ต้องมีกฎเกณฑ์และเงื่อนไขมากมาย  ซึ่งผู้ใดที่ไม่มีคุณสมบัติดังกล่าว  ก็ไม่อนุญาตให้เขาทำการฟัตวาและตัดสินฮุกุ่มออกมา

นี้คือ  อิมามของซุนนะฮ์   ท่านอะหฺมัด  บิน หัมบัล  ซึ่งได้มีชายผู้หนึ่งถามท่านว่า “เมื่อมีชายผู้หนึ่งได้ท่องจำหนึ่งแสนหะดิษ  เขาย่อมเป็นนักปราชญ์นิติศาสตร์(ฟิกห์)หรือไม่?”  ท่านอะหฺมัดตอบว่า  “ยังไม่สามารถเป็นนักปราชญ์นิติศาสตร์ได้หรอก”

ชายผู้นั้นกล่าวถามอีกว่า  “แล้วถ้าจำสองแสนหะดิษล่ะ?”  ท่านอะหฺมัดตอบว่า “ก็ยังไม่เป็นหรอก”   ชายผู้นั้นกล่าวถามอีกว่า “แล้วถ้าสามแสนหะดิษล่ะ?”  ท่านอะหฺมัดตอบว่า “ก็ยังไม่ได้เป็นหรอก”  ชายผู้นั้นกล่าวถามอีกว่า “แล้วสี่แสนหะดิษล่ะ?”  ดังนั้น  ท่านอะหฺมัดจึงกล่าวด้วยการทำสัญญาณด้วยการเคลื่อนไหวมือ  ซึ่งหมายถึง  อนุญาตให้เขาเป็นนักปราชญ์นิติศาสตร์ได้  หากเขาสามารถท่องจำหะดิษได้เป็นจำนวนมากพร้อมกับรู้ความหมายทางภาษาอาหรับ  รู้ถึงบรรดาหลักมูลฐานของนิติศาสตร์อิสลาม(อุซูลุลฟิกห์) และบรรดาคำกล่าวของปวงปราชญ์ที่อยู่ก่อนจากเขา  ซึ่งเป็นที่แน่นอนว่า  บางทีเขาก็อาจจะมีคุณสมบัติในการฟัตวาไขปัญหาศาสนาแก่ผู้คนทั้งหลายด้วยคำพูดและการวินิจฉัยของเขาเองได้”  ดู  หนังสือ  เอี๊ยะอฺลาม  อัล-มุวักกิอีน  ของท่าน อิบนุ ก๊อยยิม  เล่ม 1 หน้า 45

ได้ถูกตั้งคำถามกับท่าน อิบนุ  ชากิลา  ผู้เป็นนักปราชญ์ท่านสำคัญของมัซฮับหัมบาลีย์  ว่า “ท่านจดจำบรรดาหะดิษเหล่านั้นหรือไม่?  ท่านอิบนุ  ชากิลา  กล่าวว่า “หากฉันไม่จดจำมัน  แน่นอน  ฉันก็จะทำการฟัตวาด้วยคำพูดของบรรดานักปราชญ์ที่จดจำมันหรือนักปราชญ์ที่จดจำมากกว่านั้น”   จุดมุ่งหมายก็คือ  ท่านอิบนุ  ชากิลา  ได้ทำการตัดลีดฟัตวาของท่านอิมามอะหฺมัด อิบนุ หัมบัล 

ท่านอัซซะฮะบีย์ได้กล่าวถึงท่าน อิบนุ  ชากิลา  ว่า  “เขาคือเกจิอาจารย์ของบรรดานักปราชญ์มัซฮับหัมบาลี  ซึ่งเขามีอีกนามหนึ่งว่า  อบู  อิสหาก  เขาเป็นผู้นำทางด้านวิชามูลฐานนิติศาสตร์อิสลาม(อุซูลุลฟิกห์)และข้อปลีกย่อยของนิติศาสตร์อิสลาม”  ดู  ซิยัร  อะลาม  อันนุบะลาอ์  เล่ม 16 หน้า 292

ท่านอิมามอิบนุวะฮ์บฺ (ร.ฮ.) กล่าวว่า  “มีนักปราชญ์อยู่สี่ท่าน  ที่เราได้เจริญรอยตามเกี่ยวกับวิชาความรู้  มีสองท่านอยู่ที่อียิปต์  และอีกสองท่านอยู่ที่นครมะดีนะฮ์   กล่าวคือ  ท่านอัล-ลัยษ์ บิน สะอัด  และท่านอัมร์ บิน อัล-หาริษ อยู่ที่อียิปต์  ,  ท่านมาลิก บิน อะนัส  และท่านอับดุลอะซีซฺ  อัล-มาญิชูน  อยู่ที่นครมะดีนะฮ์  ซึ่งหากแม้นว่าไม่มีพวกเขาแล้ว  แน่นอน  พวกเราก็คงจะหลงทาง”  ดู  ตารีค  ดิมัชก์  เล่ม 45 หน้า 464

ท่านอิมามอิบนุวะฮฺบ์  กล่าวอีกว่า  “หากแม้นว่า  อัลเลาะฮ์ไม่ทรงกอบกู้ฉันด้วยท่านอิมามมาลิกและท่านอัลลัยษ์แล้ว  แน่นอน  ฉันก็ต้องหลงทางเป็นแน่”  เพราะฉะนั้น  จึงถูกตั้งคำถามแก่เขาว่า  “ดังกล่าวนั้นมันเป็นอย่างไรกันหรือ?”  ท่านอิบนุวะฮฺบ์ตอบว่า “ฉันทำการรายงานหะดิษมากมาย   แล้วมันทำให้ฉันสับสน  ดังนั้น  ฉันจึงนำสิ่งดังกล่าวมาทำการเสนอทบทวนกับท่านมาลิกและท่านอัล-ลัยษ์  แล้วท่านทั้งสองก็กล่าวแนะนำว่า “ท่านจงยึดเอาหะดิษนี้  และจงละทิ้งหะดิษนี้”  ดู  หนังสือ  ตัรตีบ  อัล-มะดาริก  เล่ม 2 หน้า 427 / หนังสือ อัดดีบาจญ์  อัล-มุษะฮ์ฮับ  เล่ม 1 หน้า 133

 ท่านอัซซะฮะบีย์  ได้กล่าวถึงท่านอิมาม อิบนุ วะฮฺบ์ว่า “เขาคือ  อับดุลเลาะฮ์ อิบนุ วะฮฺบ์  เขาเป็นอิมาม  เป็นชัยคุลอิสลาม  เป็นนักจำหะดิษ  เป็นแหล่งของวิชาความรู้  และคลังของการปฏิบัติคุณงามความดี...ได้รายงานจากท่าน  อัสซั๊วะหฺนูน  ว่า  ท่านอิบนุวะฮฺบ์  ได้แบ่งช่วงเวลาออกเป็นสามส่วน  คือ  ส่วนที่หนึ่งทำการละหมาด  ส่วนที่สองสอนวิชาความรู้ที่อียิปต์  และส่วนที่สาม  ทำฮัจญ์   และท่านอิบนุวะฮฺบ์กล่าวว่า  เขาได้ทำฮัจญ์ถึง 36 ครั้ง”  ดู  ซิยัร  อะลาม  อันนุบะลาอ์  เล่ม 9 หน้า 223

 ท่านอิมาม ค่อฏีบ  อัล-บุฆดาดีย์  กล่าวว่า  “ผู้มีชายคนหนึ่งได้ถามท่านอบี อัล-อับบาสเกี่ยวกับความหมายของหะดิษหนึ่ง  แล้วท่านตอบว่า  พวกท่านจงทำให้น้อยกับการรายงานหะดิษ  เพราะว่าบรรดาหะดิษจะไม่เหมาะสม  นอกจากสำหรับผู้ที่รอบรู้ถึงการอธิบายมัน”  ดู  อัลฟะกีฮ์ วะ อัลมตะฟักกีฮ์  เล่ม 2 หน้า 158

 ท่านอิมามมาลิก บิน อะนัส (ร.ฏ.) กล่าวว่า “บรรดาหะดิษส่วนมากนั้น  ลุ่มหลง , ขอสาบานว่า  มีหลายหะดิษที่รายงานออกมาจากฉัน  และฉันปรารถนาที่จะโบยทุกๆ  หะดิษถึง 2  ครั้ง  และอยากให้(เสมือนกับว่า)ฉันไม่เคยรายงานมันมาก่อนเลย  และบางครั้งหะดิษอาจจะมีอายุยาวนาน   แล้วมีเหตุการณ์หนึ่งเกี่ยวกับเรื่องศาสนาได้เกิดขึ้น  ก็จึงมีความต้องการในการสอบถามนักปราชญ์นิติศาสตร์อิสลามในสมัยนั้น , และบางครั้งนักปราชญ์นิติศาสตร์ยังอยู่ในช่วงเยาว์วัย(ยังไม่ถึงขั้นอาวุโส) จึงทำให้เขามีความละอาย(ไม่มั่นใจ)”  ดู หนังสือ  อัล-ฟะกีฮ์  วะ  อัล-มุตะฟักกีฮ์  เล่ม 2 หน้า 158  (จากคำกล่าวของท่านอิมามมาลิกนี้  หมายถึง  มีหลายหะดิษที่มีสายรายงานที่กุเท็จแล้วทำการรายงานมันออกไป  หลังจากนั้นท่านอิมามมาลิกจึงเข้มงวดในการรับและรายงานหะดิษ  และมีบางหะดิษที่ต้องนำกลับไปสอบถามกับนักปราชญ์นิติศาสตร์อิสลาม)

 ท่านอิมาม อัลหากิม  กล่าวว่า “ทั้งที่ท่านอิมามมาลิกมีความเข้มงวดในการวิจารณ์หะดิษและสืบเสาะแสวงหาหะดิษน้อยมาก  แต่ท่านก็ยังปกปิดบางหะดิษ  เพราะฉะนั้น  จะเป็นอย่างไรเล่าสำหรับผู้ที่ไม่ใช่อิมามมาลิก  ที่ทำการรายงานด้วยความเสียหายและความวิบัติ(คือไม่มีความเข้มงวดในการรับและรายงานหะดิษ)”  ดู  หนังสือ  มะริฟะฮ์  อุลูม  อัลหะดิษ  หน้า 61  ของท่าน อัลค่อฏีบ อัลบุฆดาดีย์ 

 ท่านอิมามมาลิก (ร.ฏ.) ได้ส่งเสริมให้ญาติใกล้ชิดของท่านทำการแสวงหาหะดิษให้น้อยและให้มีความอุตสาหะในการศึกษาความเข้าใจ(ฟิกห์)หะดิษ  แท้จริง  ท่านอิมามมาลิก  ได้กล่าวแก่อบูบักรและอิสมาอีล  ซึ่งทั้งสองเป็นบุตรของอบู  อะวัยส์และน้องสาวของท่านว่า  “ฉันเห็นว่าเธอทั้งสองชอบในการแสวหาหะดิษ -  คือทำการรวบรวมและฟังหะดิษ -  ทั้งสองตอบว่า “ใช่แล้วครับ”  ท่านอิมามมาลิกกล่าวอีกว่า “หากเธอทั้งสองปรารถนาที่จะได้รับผลประโยชน์จากมัน  และปรารถนาจากการที่อัลเลาะฮ์จะทรงประทานผลประโยชน์  ดังนั้น  จงทำให้น้อยกับการรวบรวมหะดิษและจงศึกษาวิชานิติศาสตร์อิสลาม(ฟิกห์)เถิด”  ดู  หนังสือ  อัล-ฟะกีฮ์ วะ อัลมุตะฟักกีฮ์  เล่ม 2 หน้า 159

ท่านอิมาม  อัลฟัฏล์ บิน ดุกัยน์  อาจารย์ของอิมามอัลบุคอรีย์  กล่าวว่า “ฉันได้เดินทางไปหาท่านซุฟัร  ซึ่งกำลังสวมเสื้ออยู่  แล้วเขาก็กล่าวขึ้นว่า  “โอ้  ท่านอะหฺวัล  เข้ามานี่ซิ  ฉันจะแจกแจงรายละเอียดหะดิษให้ท่านฟัง  และฉันจะทำให้ทราบถึงสิ่งที่ท่านได้ยินมา”  แล้วท่านซุฟัรกล่าวว่า “หะดิษนี้นำมาใช้ไม่ได้  หะดิษนี้เป็นหะดิษที่มายกเลิกและหะดิษนี้เป็นหะดิษที่ถูกยกเลิก”  ดู  หนังสือ  อัล-ฟะกีฮ์ วะ อัลมุตะฟักกีฮ์  เล่ม 2 หน้า 162

 ท่านอิมามอะหฺมัดได้นั่งร่วมกับบรรดานักปราชญ์หะดิษมากมาย  ท่านได้รับเอาหะดิษและได้รับประโยชน์จากพวกเขา  แต่ฟิกห์ของอิมามชาฟิอีย์นั้น  มีอิทธิพลต่อท่านอะหฺมัดเป็นอย่างมาก   จนกระทั่งเขากล่าวว่า “สิ่งที่พวกท่านมีความเห็นโดยทั่วไปหรือทั้งหมดนี้  ล้วนเป็นของอิมามชาฟิอีย์  และตั้งแต่  30  ปี  มาแล้วที่ฉันไม่เคยนอนในยามกลางคืน  นอกจากว่า  ฉันจะวอนขอดุอาอ์ต่ออัลเลาะฮ์และขอให้พระองค์ทรงอภัยโทษแก่อิมามชาฟิอีย์”

ท่านอิมามอะหฺมัดกล่าวว่า  “อิมามชาฟิอีย์  คือ  ผู้ที่มีความเข้าใจกิตาบุลลอฮ์และซุนนะฮ์มากที่สุด  ทั้งที่ท่านแสวงหาหะดิษน้อย”

ท่านอิมามอิบนุมะอีน  ได้กล่าวกับ  ท่านซอและฮ์ บุตร ท่านอิมามอะหฺมัดอิบนุหัมบัลว่า “บิดาของท่านไม่ละอายบ้างหรือ?! คือ  ฉันเห็นเขาอยู่พร้อมกับท่านชาฟิอีย์  โดยท่านชาฟิอีย์ขี่สัตว์พาหนะแต่เขานั้นเดิน  และฉันเห็นเขาจูงสัตว์พาหนะของท่านชาฟิอีย์”  ท่านซอและฮ์กล่าวว่า “ดังนั้น  ฉันจึงเล่าให้บิดาของฉันฟัง  และบิดาได้กล่าวแก่ฉันว่า  “เจ้าจงบอกแก่เขาว่า  หากท่านต้องการจะเข้าใจวิชาฟิกห์  ท่านก็จงจูงพาหนะของท่านชาฟิอีย์อีกข้างหนึ่ง”

ท่าน อัลคอฏีบ อัล-บุฆดาดีย์  กล่าวว่า “เขาจงรู้ไว้เถิดว่า  การบันทึกและรายงานหะดิษมากๆ  นั้น  ไม่สามารถทำให้ชายผู้หนึ่งเป็นนักปราชญ์ฟิกห์ได้หรอก  แต่ทว่าเขาจะต้องทำความเข้าใจด้วยการวินิจฉัยบรรดาความหมายและวิเคราะห์หะดิษอย่างรอบครอบ”   ดู  หนังสือ  อัล-ฟะกีฮ์ วะ อัลมุตะฟักกีฮ์  เล่ม 2 หน้า 159

ข้อแตกต่างระหว่างการสังกัดมัซฮับและความมานะทิฐิในมัซฮับ

การมีมัซฮับ  คือ  การที่สามัญชนที่ตามมัซฮับของอิมามที่อยู่ในระดับขั้นที่สามารถวินิจฉัยได้(มุจญฮิด)  ไม่ว่าเขาจะยึดอยู่กับมัซฮับของอิมามคนเดียว  หรือย้ายไปย้ายมาระหว่างมัซฮับต่างๆ  จุดประสงค์ของคำว่า  อามีย์(เอาวาม)  หมายถึง  “ทุกๆ  บุคคลที่ยังไม่บรรลุระดับขึ้นวินิจฉัย”  นี่คือศัพท์ความหมายทางด้านวิชาการตามทัศนะของนักปราชญ์มูลฐานนิติศาสตร์อิสลาม  เพราะพวกเขาเรียกคนเอาวามว่า  คนที่ยังไม่ถึงขั้นระดับมุจญฮิด  ตามที่กล่าวมานี้เอง  คนเอาวามอาจหมายถึง  “คนที่มีความถนัดในวิชานิติศาสตร์  หรือผู้ที่มีความถนัดในวิชาอักษรศาสตร์  หรือหมายถึงคนที่มีความถนัดในการค้นหาอัลหะดิษและรอบรู้สายรายงานต่างๆ  รวมถึงการจดจำหะดิษและสายรายงานของหะดิษ  และรู้จักบรรดานักรายงานหะดิษ  เป็นต้น  แต่เขายังไม่ถึงขั้นที่จะไปวินิจฉัย  วิเคราะห์ตัวบทต่างๆ  แห่งนิติศาสตร์อิสลาม  เพราะฉะนั้น  คำพูดของเขาที่เกี่ยวกับนิติศาสตร์และการนำเอาฮุกุ่มออกมาจะไม่เป็นที่ยอมรับ

ท่านอิมาม  อัซซัรค่าชีย์  ซึ่งสังกัดมัซฮับหะนะฟีย์  ได้กล่าวไว้ในหนังสือของเขาที่มีชื่อ  อัลอุซูล  เล่ม 1 หน้า 312  ว่า “เช่นเดียวกัน  บุคคลที่ท่องจำหะดิษเป็นแสน  แต่ไม่มีวิสัยทัศน์ในการพิจารณาเกี่ยวกับความคิดเห็นในแง่มุมต่างๆ   และวิธีของการกิยาส  คำพูดของเขาจะไม่นำมาพิจารณาอยู่ในมติของปวงปราชญ์  เพราะบุคคลที่มีคุณลักษณะอย่างนี้นั้น  ตามกฎหมายของแห่งนิติบัญญัติอิสลามนี้  ถือว่ายังเป็นคนเอาวามอยู่  ยังไม่ถึงขั้นระดับของมุจญฮิด  และแน่นอน  คำของคนเอาวาม  ก็จะนำมาพิจารณาไม่ได้ตามมติปวงปราชญ์ของอิสลาม  เพราะเขาไม่มีแนวทางในการตัดสินปัญหาที่ยังต้องการความรู้อื่นๆ 

ท่านอิมามอิบนุหะญัร อัลฮัยตะมีย์  (ของอัลเลาะฮ์ทรงเมตตา)  ได้ไว้ในหนังสือที่มีชื่อว่า  อัล-ฟะตาวา อัล-ก๊อบรอ  เล่ม 2 หน้า 251  ว่า “ความหมายของคำว่า  อามีย์หรือเอาวาม  ตามศัพท์ทางด้านวิชาการของปวงปราชญ์แห่งมูลฐานนิติศาสตร์อิสลาม  หมายถึง  ผู้ที่ยังไม่ถึงขั้นมุจญฮิดแบบมุฏลัก(นักวินิจฉัยเอกเทศน์) เพราะฉะนั้น  บรรดาผู้คนที่ตักลีดทั้งหลายตามทัศนะของพวกเขา  จึงถือว่าเป็นคนเอาวามทั้งสิ้น  ถึงแม้ระดับขั้นของพวกเขาจะสูงส่งสักปานใดก็ตาม  ส่วนความหมายคำนิยามของปวงปราชญ์แห่งนิติศาสตร์อิสลาม  หมายถึง  บุคคลที่เข้าใจและรู้ฮุกุ่มภายนอกที่เกิดขึ้นในท่ามกลางผู้คนทั้งหลาย  แต่จะไม่รู้ฮุกุ่มที่มีความล้ำลึก ละเอียดอ่อน  และเป็นหุกุ่มที่ยากจะเกิดขึ้น  นี่คือความหมายของคำว่า “คนเอาวาม”  ตามวิสัยทัศน์ของปวงปราชญ์แห่งนิติศาสตร์อิสลาม