ในทั้งอดีตละปัจจุบันไม่เคยเปิดฉากการเป็นศัตรูที่มุ่งร้ายต่ออิสลามและ
 บรรดามุสลิมีนโดยตรงฉกเช่นสภาพที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน
 แต่อาวุธที่บรรดามุสลิมีนนำมาประหักประหารกันเองในปัจจุบันนั้น
 คืออาวุธแห่งความแตกแยก ที่เปรียบเสมือนลิ่มมาทิ่มแทงหัวใจประชาชาติอิสลาม
 ทำลายเอกภาพให้แตกออกเป็นหลายพวกหลายกลุ่ม ต่างอ้างว่าแนวทางของ
  ตนเท่านั้นที่อยู่บนความถูกต้อง

ประเด็นข้อขัดแย้งกลับกลายเป็นปัญหาข้อขัดแย้ง หรือพูดอีกนัยหนึ่งว่า ประเด็นคิลาฟิยะฮ์กลับกลายเป็นปัญหาคิลาฟิยะฮ์
อันเนื่องจากจุดยืนที่เกินเลยจากแนวทางของชาริอะฮ์และสะละฟุศศอลิหฺ โดยกล่าวอ้างว่าประเด็นนี้ คือแนวทางที่ถูกต้องเท่านั้น
แอบอ้างเป็นซุนนะฮ์ กล่าวหาว่าบิดอะฮ์ ยัดเยียดความเป็นชิริก ในประเด็นข้อขัดแย้งในเรื่องการวินิจฉัย(อิจญฮาด)ตามหลักการและกฏเกณฑ์ของนิติศาสตร์อิสลาม
เมื่อเป็นเช่นนี้ การละเมิดทัศนะของพี่น้องมุสลิมีนจึงเกิดขึ้น ประเด็นคิลาฟิยะฮ์จึงกลับกลายเป็นปัญหาคิลาฟิยะฮ์

ท่านผู้อ่านที่มีความบริสุทธิ์ใจต่ออัลเลาะฮ์  อีกทั้งเป็นผู้ที่มีความสัจจริงในความเป็นอิสลามของเขานั้น พึงตระหนักว่า นี่คือข้อเท็จจริงที่ควรทราบ
โดยที่เราสามารถหวนกลับไปวิเคราะห์กิตาบุลลอฮ์ ที่ไม่ได้กำชับให้ระวังเกี่ยวกับความขัดแย้งหรือการมีความเห็นที่แตกต่างในเรื่องของการวินิจฉัยในหลักการของศาสนา
แต่อัลกุรอานได้เตือนให้ระวังผลอันเลวร้ายที่จะก่อให้เกิดปัญหาความขัดแย้ง ความแตกแยกที่เป็นผลมาจากการขัดแย้งในประเด็นการวินิจฉัยในเรื่องของศาสนา
ท่านผู้อ่านโปรดพิจารณาคำตรัสของอัลเลาะฮ์ ซุบหานะฮ์ฯ ที่บัญชาแก่บรรดามุสลิมีน ที่ว่า


واعتصموا بحبل الله جميعا ولا تفرقوا


"พวกเจ้าจงยึดสายเชือก(ศาสนา)แห่งอัลเลาะฮ์พร้อมเพรียงกันเถิดและพวกเจ้าอย่าได้แตกแยก"

ซึ่งพระองค์ทรงตรัสว่า "พวกเจ้าอย่าได้แตกแยก" ไม่ใช่ตรัสว่า "พวกเจ้าอย่าได้ขัดแย้ง" ในประเด็นการวินิจฉัยเรื่องของศาสนา

ท่านผู้อ่านโปรดพิจารณาอีกเช่นกัน จากคำตรัสของพระองค์ ที่ว่า


وأطيعوا الله ورسوله ولا تنازعوا فتفشلوا وتذهب ريحكم واصبروا إن الله مع الصابرين

"และพวกเจ้าทั้งหลายจงภักดีต่ออัลเลาะฮ์และศาสนทูตของพระองค์และพวกเจ้าอย่างได้โต้แย้งกัน แล้วพวกเจ้าก็มีความขลาดกลัวและพลังของพวกเจ้าสูญสลาย
และพระองค์ทรงอยู่พร้อมกับบรรดาผู้อดทนเสมอ"

ท่านผู้อ่านเห็นหรือไม่ว่า อัลกุรอานได้เน้นเตือนถึงเรื่องความแตกแยกและการโต้แย้งไว้อย่างไร? อัลกุรอานได้เตือนและย้ำเพื่อให้เราได้ประจักษ์ถึงอันตรายจากทั้งสอง
โดยไม่ได้ห้ามถึงการขัดแย้งในประเด็นข้อวินิจฉัยต่างๆ ในศาสนา

สะละฟุศศอลิหฺ กัลยาณชนแห่งยุคแรกของอิสลามได้มีความเข้าใจอย่างลึกซึ้งถึงข้อเท็จจริงอันนี้ พวกเขาเหล่านั้น ไม่มีปัญหาขัดแย้งเกี่ยวกับการวินิจฉัยข้อปลีกย่อยในศาสนา
 แต่ทว่าพวกเขาเหล่านั้น ได้รักษาไว้ซึ่งน้ำใจ ความสัมพันธ์ไมตรีทางเครือญาติตระกูล และรักษาไว้ซึ่งความเป็นพี่น้องในอิสลามอย่างคงมั่นในระหว่างพวกเขา ดังนั้น
ข้อขัดแย้งในด้านการวินิจฉัยประเด็นข้อปลีกย่อยในศาสนานั้น ไม่ได้ทำให้ความรักระหว่างพวกเขาต้องสลายมลายสิ้นแต่อย่างใด และไม่มีรูปแบบหนึ่งรูปแบบที่เป็นสาเหตุ
ให้เกิดความแตกแยกและโต้เถียงกันเลย ประเด็นการขัดแย้งในเชิงวินิจฉัยข้อปลีกย่อยในศาสนานั้น ได้เกิดขึ้นอย่างมากมาย ทุกประเด็นวินิจฉัยย่อมขึ้นอยู่กับสิ่งที่ได้รับความเข้าใจ
จากตัวบทต่างๆ ของศาสนา ที่มาจากอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และได้นำการวินิจฉัยตามนัยที่พวกเขาได้ทุ่มเทเพียรพยายาม มาเป็นสื่อเพื่อการภักดีต่ออัลเลาะฮ์(ซ.บ.)
และปราชญ์นักวินิจฉัยก็สามารถยึดมาเป็นแนวทางในการปฏิบัติของตนเองได้ ถึงหากแม้นว่า การวินิจฉัยของพวกเขานั้นมีความแตกต่างกันในประเด็นข้อปลีกย่อยมันมากมาย
แต่ภาคผลในการทำอิบาดะฮ์ต่ออัลเลาะฮ์(ซ.บ.)นั้น ได้ประมวลไว้ ณ ที่พวกเขาแล้ว โดยทุกคนย่อมก้าวไปสู่ประตูแห่งความพึงพอพระทัยของอัลเลาะฮ์(ซ.บ.)
ในสิ่งที่พวกเขาได้ทุ่มเทความเข้าใจและวินิจฉัยเอาไว้  พวกเขาขัดแย้งประเด็นข้อปลีกย่อยแต่เป็นเอกภาพในเป้าหมาย  ซึ่งเป้าหมายนั้นก็คือ
  การทำให้บรรลุถึงความพึงพอพระทัยของอัลเลาะฮ์(ซ.บ.) เป็นเป้าหมายที่นำไปสู่ผลการตอบแทนที่พระองค์ทรงตระเตรียมเอาไว้สำหรับนักวินิจฉัยศาสนา
 ซึ่งบางครั้งเขาได้อาจได้รับ 2 การตอบแทน หรือเพียง 1 การตอบแทน โดยที่ปราชญ์นักวินิจฉัยได้เล็งเห็นถึงวจนะของท่านร่อซูลุลเลาะฮ์(ซ.ล.) ที่ว่า

 "เมื่อผู้ตัดสิน(ปราชญ์มุจญฮิด) ได้ทำการวินิจฉัย แล้วถูกต้อง เขาย่อมได้สองการตอบแทนและเมื่อเขาได้ทำการวินิจฉัย แล้วผิดพลาด เขาย่อมได้รับผลการตอบแทนเดียว"

รายงานโดย อัลบุคคอรีย์ แต่ทว่า พวกเขาต่างปกป้อง รักษาน้ำใจซึ่งกันและกัน รักษาสัมพันธ์ไมตรี ความเป็นพี่น้องร่วมอิสลาม ซึ่งอัลเลาะฮ์(ซ.บ.) ทรงผูกสายใยความสัมพันธ์อันแน่นแฟ้นไว้ในหมู่พวกเขาแล้ว
 เพราะฉะนั้น ความผูกพันอันนี้ จึงไม่แตกร้าวด้วยสาเหตุการขัดแย้งทางด้านวินิจฉัยแต่อย่างใดเลย และความผูกพันอันดีของพวกเขานี้ ก็ยังคงอยู่บนวิถีของมันเสมอ

ท่านผู้อ่านครับ ท่านคงเคยทราบมาแล้วว่า ท่านนบี(ซ.ล.) ได้ประกาศแก่บรรดาซอฮาบะฮ์ของท่าน ว่า "พวกท่านทั้งหลาย พึงทราบเถิดว่า  บุคคลใดจากพวกท่านจะไม่ทำการละหมาดอัสริ
นอกจาก ณ ที่หมู่บ้านนบีกุรอยเซฺาะฮ์ บรรดาซอฮาบะฮ์ทั้งหมด  จึงมุ่งหน้าไปยังหมู่บ้านบนีกุรอยเซฺาะฮ์ เพื่อสนองคำสั่งของท่านร่อซูลุลเลาะฮ์(ซ.ล.) แต่มีซอฮาบะฮ์กลุ่มหนึ่งเดินทางล่าช้า
ตามหมายกำหนดการณ์ที่ท่านร่อซูลุลเลาะฮ์(ซ.ล.)ได้กำหนดไว้ จึงมีการปรึกษากันขึ้นในหมู่พวกเขา ว่า จะทำการละหมาดอัสริระหว่างทางเพื่อพวกเขาจะได้ทำการละหมาดอัสริในเวลาได้
หรือว่าจะทำการล่าช้าในการละหมาด แม้นว่าจะไม่ได้ละหมาดในเวลาของอัสริก็ตามเพื่อไม่ขัดต่อคำสั่งของท่านร่อซูลุลเลาะฮ์(ซ.ล.) พวกเขาจึงได้ปรึกษากัน ซอฮาบะฮ์บางกลุ่มทำการละหมาดอัสริระหว่างทาง
และอีกกลุ่มหนึ่งทำการละหมาดที่บนีกุรอยเซฺาะฮ์ เมื่อพวกเขาเดินทางถึงหมู่บ้านนบีกุรอยเซฺาะฮ์ ท่านนบี(ซ.ล.) จึงรับทราบและไม่ได้ตำหนิกรณีข้อขัดแย้งดังกล่าวของซอฮาบะฮ์ที่ไม่ได้มีความรุนแรงใดๆ เลย
ไม่ว่าจะรูปแบบใดรูปแบบหนึ่งก็ตาม เนื่องจากมันเป็นเพียงแค่การขัดแย้งในเชิงการวินิจฉัยอันเป็นที่อนุมัติตามหลักศาสนา ซึ่งการขัดแย้งดังกล่าว ต่างก็มีเป้าหมายเดียวกัน นั่นก็คือ เพื่อสร้างความใกล้ชิดต่ออัลเลาะฮ์(ซ.บ.)

นั่นคือยุคสมัยแรกที่เข้าใจถึงคำบัญชาใช้ของอัลเลาะฮ์(ซ.บ.) และร่อซูลุลเลาะฮ์(ซ.ล.) พวกเขาได้ดำเนินบนวิถีทางนี้ แต่สำหรับวันนี้ บรรดามุสลิมีนส่วนมากต่างบริโภค ดื่มด่ำ
 ปัญหาความขัดแย้งในด้านประเด็นการวินิจฉัย พวกเขาได้ทำให้มันเป็นปัจจัยหลัก อันเนื่องจากความเห็นแก่ตัว ทำให้เป็นปัจจัยที่มากระเทาะหลักวินิจฉัยต่างๆ ของมัซฮับ เพื่ออวดอ้างความรู้ของตนเอง
 ทั้งที่พวกเขายังไปไม่ถึงอีกฟากฝั่งหนึ่งเลย

เมื่อวโรกาสงานรำลึกวันประสูติของท่านนบี(ซ.ล.)มาเยือน บรรยากาศแห่งความขัดแย้งในเรื่องการฮุกุ่มการเฉลิมฉลองรำลึกเมาลิดของท่านนบี(ซ.ล.) ได้พัดหวนกลับมาทุกปี การขัดแย้งในด้านวินิจฉัย
อันนี้ไม่ใช่ปัญหาแต่อย่างใด หากท่านได้วิเคราะห์และทำให้บรรลุการวินิจฉัยตามหลักการของศาสนาที่ทำให้จิตใจของท่านมั่นคงและหาข้อยุติได้ มันก็ไม่ใช่เป็นเรื่องที่ยากลำบากเลย แต่ความวิบัติอันยิ่งใหญ่
 คือการพลิกผันประเด็นข้อวินิจฉัย ให้เป็นความตกต่ำ การทำลาย เพื่อสนองความเห็นตามทัศนะหนึ่งๆ ของตน อันเนื่องจากความเห็นแก่ตัว  โดยใช้หลักวินิจฉัยหนึ่งมาข่มกับอีกหลักวินิจฉัยหนึ่ง
ทั้งที่ต่างฝ่ายก็มีจุดมุ่งหมายเดียวกัน นั่นก็คือ เพื่อให้สร้างความพึงพอพระทัยต่ออัลเลาะฮ์(ซ.บ.) ดังนั้น ตามแบบฉบับของสะละฟุศศอลิหฺและวิญญาณของนิติศาสตร์อิสลาม
จึงไม่นำประเด็นข้อปลีกย่อยในเรื่องการวินิจฉัยมาเป็นข้อตำหนิกันและกัน

ท่านอบู นุอัยม์ รายงานถึง ท่านอิมาม ซุฟยาน อัษเษารีย์ ท่านกล่าวว่า


إذا رأيت الرجل يعمل العمل الذى أختلف فيه وأنت ترى غيره فلا تنهه

" เมื่อท่านเห็นบุรุษท่านหนึ่งได้ปฏิบัติอะมัลหนึ่งที่นักปราชญ์ฟิกห์มีความเห็นแตกต่างกัน และท่านก็มีทัศนะอีกอย่างหนึ่ง ดังนั้น ท่านจงอย่าไปห้ามเขา " ดู หุลยะตุล เอาลิยาอฺ เล่ม 6 หน้า 367


ท่านอัลคอฏีบ อัลบุฆดาดีย์ รายงานถึง ท่านอิมาม ซุฟยาน อัษเษารีย์ ท่านกล่าวว่า


إختلف فيه الفقهاء فلا أنهى أحدا من إخوانى أن يأخذ به

" สิ่งที่บรรดานักปราชญ์ฟิกห์มีความเห็นขัดแย้งกันนั้น ฉันจะไม่ห้ามคนหนึ่งคนใดจากบรรดาพี่น้องของฉัน ให้เอากับทัศนะนั้น " ดู อัลฟะกีฮ์ วะ อัลมุตะฟักกิฮ์ เล่ม 2 หน้า 69

ท่านอิบนุตัยมียะฮ์กล่าวว่า


إن العلماء إنما ينكرون ما أجمع على إنكاره ، أما المختلف فيه فلا إنكار فيه

" แท้จริงบรรดานักปราชญ์นั้น จะตำหนิในเรื่องที่มีมติให้ทำการตำหนิ แต่สำหรับสิ่งที่ขัดแย้งกันนั้น ย่อมไม่มีการตำหนิแต่ประการใด " ดู ฟะตาวา อิบนุตัยมียะฮ์ เล่ม 20 หน้า 225

ท่านอิมามอัสสะยูฏีย์ ได้กล่าวหลักการหนึ่งของนิติศาสตร์ ที่ 35 ไว้ว่า


لا ينكر المختلف فيه ، وإنما ينكر المجمع عليه

"สิ่งที่มีการขัดแย้งกัน จะไม่ถูกตำหนิ และแท้จริงการถูกตำหนินั้น คือ(ขัด) กับสิ่งที่ถูกลงมติแล้ว"

แล้วใครบ้างที่ตามแนวทางของสะละฟุศศอลิหฺ กัลยาณชนแห่งยุคแรกของอิสลามอย่างแท้จริง ??